پرندگان ایران

خانواده چرخ ریسک

Family Paridae

پرندگاني هستند كوچك ، درخت‌زي و خيلي پرجنب و جوش ، با منقار كوتاه و پاهاي كوتاه و نيرومند

پروازي ضعيف دارند ، در زمستان اغلب به صورت گله‌هاي مختلط ديده مي شوند

نر و ماده آنها معمولا همشكل است ، بيشتر آنها در سوراخ‌ها ؛ روي درختان و يا بوته‌ها لانه مي سازند .

غذاي آنها بيشتر از حشرات و بعضي بي‌مهره‌گان است ، گاهي از دانه‌ها نيز تغذيه مي كنند .

چرخ ریسک سر سیاه

انگليسي : Sonbrb tit

فرانسوي : Mesange lugubre

لاتين : Parus Lugubris

مشخصات :

14 سانتي‌متر ، منقارش نسبت به چرخ‌ريسك‌هاي ديگر كلفت‌تر است و بيننده را به ياد چرخ‌ريسك بزرگ مي اندازد . تارك و پس گردن سياه دوده‌اي مايل به قهوه‌اي ( در ماده بيشتر قهوه‌اي شكلاتي ) ، سطح پشتي قهوه‌اي مايل به خاكستري ، صورت و طرفين گردن تقريبا سفيد رنگ ، سطح شكمي سفيد چرك با پهلو‌هاي قهوه‌اي مايل به خاكستري و روي گلو لكه بزرگ سياه‌رنگ دارد . رفتارش شبيه چرخ‌ريسك بزرگ است ولي به ندرت در زمستان با گله پرندگان ديگر همراه مي شود .

زيستگاه :

دشت‌هاي كم ارتفاع و دامنه هاي كوه‌هاي پر درخت با صخره‌هاي برهنه . در سوراخ درختان و گاهي بين سنگ‌ها لانه مي سازد .

پراكندگي :

چرخ ریسک سر سیاه از جمله پرندگان بومی ایران و از پراکندگی نسبتا فراوانی برخوردار است

چرخ ریسک پشت سر سفید

انگليسي : Coal tit

فرانسوي : Mesange noire

لاتين : Parus ater

مشخصات :

11 سانتي‌متر ؛ اندكي از چرخ‌ريسك سرآبي كوچكتر است ، تاركش سياه و يك لكه بزرگ سفيد در پس گردن دارد . گونه‌هايش سفيد چرك و از بالاي چانه تا بالاي سينه سياه است . سطح پشتي خاكستري مايل به زيتوني با دو خط بالي سفيد و سطح شكمي تقريبا سفيد با پهلوهاي نخودي دارد . در پرنده نابالغ گونه‌ها ، سطح شكمي و لكه پس گردن تقريبا زرد است .  به اندازه چرخ ريسك بزرگ خودنما نيست .

زيستگاه :

جنگل‌ها و باغ‌ها . در سوراخ كنده‌هاي درختان و ديواره ساحلي رودخانه‌ها و معمولا نزديك به زمين لانه مي سازد .

پراكندگي :‌

چرخ ریسک پشت سر سفید بومي ایران و از پراکندگی فراوانی برخوردار است

چرخ ریسک سر آبی

انگليسي : Blue tit

فرانسوي : Mesange Bleue

لاتين : Parus Caeruleus

مشخصات :

11 سانتي‌متر ؛ تنها چرخ‌ريسكي است كه تارك ، بالها و دم آبي روشن دارد . سطح شكمي آن زردرنگ و گونه‌هايش سفيد است . خط سياه چشمي ، خط سياه پس گردن و خط سياه دو گونه به هم پيوسته و دنباله خط دور گونه و چانه سياه مايل به آبي آن ختم مي شود ، تاركش حاشيه سفيد دارد و در پس گردن آن لكه سفيدي ديده مي شود . پشتش تقريبا سبز رنگ است . پرنده نابالغ گونه‌هاي زرد و سطح پشتي قهوه‌اي مايل به سبز دارد . رفتار اين پرنده شبيه چرخ‌ريسك بزرگ است.

زيستگاه :

مانند چرخ ریيسک بزرگ .

پراكندگي :

چرخ ریسک سرآبی بومي ایران و از پراکندگی فراوانی برخوردار است

چرخ ريسک بزرگ

انگليسي : Great tit

فرانسوي : Mesange Charbonniere

لاتين : Parus major

مشخصات :

14 سانتي‌متر ؛ از همه چرخ‌ريسك‌ها بزرگتر است و به وسيله سر و گردن سياه مايل به آبي براق ، گونه‌هاي سفيد رنگ ، سطح شكمي زرد با نوار طولي سياه در وسط ( بهترين نشانه ) تشخيص داده مي شود . سطح شكمي آن طوسي مايل به سبز است . پرنده نابالغ ؛ تارك قهوه‌اي و گون‌هاي زرد رنگ دارد . اين پرنده درخت‌زي و فعال است ( رجوع شود به چرخ‌ريسك توراني ) .

زيستگاه :

جنگل‌هاي مختلط ، باغ‌ها و پرچين‌ها . در سوراخ درختان ، ديوارها و آبروها و امثال آن لانه مي سازد .

پراكندگي :

چرخ ریسک بزرگ از جمله پرندگان بومي ایران و از پراکندگی زيادی برخوردار است

چرخ ریسک تورانی

انگليسي : Turkestan tit

فرانسوي : Mesange du turkestan

لاتين : Parus Bokharensis

مشخصات :

15 سانتي‌متر ؛ از لحاظ شكل و طرح ظاهري خيلي شبيه چرخ‌ريسك بزرگ ولي كمرنگتر است و در پوبالش اثري از رنگ‌هاي زرد و يا سبز ديده نمي شود . گونه‌ها ، لكه بزرگ پس گردن و طرفين سينه و شكم آن تقريبا سفيد است . از نژاد خاوري چرخ ريسك بزرگ به وسيله اندازه بزرگ‌تر ، دم خيلي درازتر و منقار كلفتر تشخيص داده مي شود . رفتار ، صدا و زيستگاهش شبيه چرخ‌ريسك بزرگ است .

پراكندگي :

چرخ ریسک تورانی پرنده ای است بومي ایران و به تعداد كم در دامنه كوه‌هاي كپت‌داغ در منتهي‌اليه شمال شرقي خراسان ديده مي شود .

چرخ ریسک فیروزه ای

انگلیسی : Azure Tit

فرانسوی : -

لاتین : parus cyanus

مشخصات :

12 تا 14 سانتیمتر . نر و ماده همشکل . چرخ ریسک فیروزه ای نسبت به بقیه چرخ ریسک ها بسیار فعال تر ا‌ست . تارک و گونه هایش سفید ؛ بخش بالایی پیشانی آبی مایل به سفید است . یک نیم طوق آبی فیروزه ای مشخص بر روی پشت گردن دارد که در امتداد آن نوار باریکی از نوک شروع شده از چشمها عبور کرده و به این نوار پشت گردنی متصل می شود . دمش نسبتا بلند با سطح رویی آبی فیروزه ای با حاشیه های سفید مشخص . سطح پشتی بال ها با آینه بالی آبی فیروزه ای با یک نوار سفید خیلی پهن و نقاط سفید روی شاهپرهای ثانویه و نوک روشن بال ها قابل تشخیص است . سطح شکمی سفید با یک رگه آبی تیره و گاهی با نقاط مشخصی بر روی سینه همراه است . چشمها تیره ، پاها و انگشتان خاکستری متمایل به آبی ؛ نوکش مخروطی ، کوچک و خاکستری متمایل به آبی است . پرنده نابالغ کمرنگ تر با سر خاکستری و سطح شکمی بسیار خاکستری تر نسبت به بال ها . ممکن است به صورت هیبرید یا دورگه با چرخ ریسک سر آبی نیز در طبیعت مشاهده شود که به آن Pleskii گفته می‌شود .

زیستگاه :

جنگل‌ها و باغ‌ها . در سوراخ كنده‌هاي درختان و ديوار ها لانه مي سازد .

پراکندگی :

چرخ ریسک فیروزه ای از جمله پرندگانی است که در گذشته یکبار از خراسان شمالی – مشهد -  گزارش شده و از آن پس گزارش مستندی مبنی بر مشاهده مجدد آن در دست نیست .