پرندگان ایران

خانواده کوکو

Family Cuculidae

پرندگانی هستند بیشتر درخت زی که در مناطق قطبی معتدل واستوایی جهان زندگی می کنند

با بدنی نسبتا باریک و دم دراز که شاهپرهای آن از وسط به کنار به تدریج کوتاه تر می شود ،

منقاری کلفت و اندکی خمیده به پایین دارند در پای آنها دو انگشت در جلو و دو انگشت در عقب قرار دارد

تک زی  و انگلی هستند و در آشیانه پرندگان دیگر تخمگذاری می کنند

طریقه تولید مثل و زادآوری آنها بسیار جالب و عجیب است. کوکوی ماده در فصل تخم گذاری در آشیانه پرندگان دیگر تخم می گذارد البته نه در آشیانه هر پرنده‌ای . معمولا کوکوی ماده تخم خود را در لانه الیکایی که پرنده‌ای کوچک و زیباست و همچنین در آشیانه پرندگانی چون سسک نقابدار، پرنده خوش الحان، حشره خوار کوچک ، چچک و سینه سرخ می گذارد ولی بیشتر دیده شده که تخم گذاری در لانه الیکایی صورت می گیرد . وقتی که پرنده ماده تخم خود را در لانه یکی از این پرنده ها گذاشت ، به طور غریزی یک یا چند تخم پرنده میزبان را از لانه بیرون می اندازد . کوکو در هر آشیانه فقط یک تخم می‌گذارد. پرنده میزبان نیز روی تخم‌ها می خوابد و آنها را به جوجه تبدیل می کند. اگر جوجه کوکو زودتر از بقیه به دنیا بیاید ، با وجودی که حتی ده ساعت هم از عمرش نگذشته ، به طور غریزی بقیه تخم‌ها را از لانه بیرون می اندازد . اگر هم دیرتر به دنیا بیاید ، به دلیل جثه بزرگ و قویترش در هنگام غذا گرفتن از مادرخوانده بهتر عمل می کند ، در نتیجه با خوردن غذای بیشتر، پرقدرت و بزرگتر شده و با تحت فشار قرار دادن جوجه‌های ضعیف دیگر یا همان جا آنها را می کشد و یا از لانه بیرون می اندازد بدین ترتیب تنها خودش در لانه باقی می ماند و به رشد خود ادامه می دهد . نر و ماده آنها هم شکل است ( به جز کوکوی آسیایی ، که از جمله پرندگان ایران به شمار نمی رود ) .

از حشرات ، حلزون ها ، بی مهرگان کوچک و میوه تغذیه می کنند . کوکوها در ایران سه گونه هستند که عبارت از کوکو، کوکوی خالدار و کوکوی تاجدار . پراکنش کوکو در شمال و شمال غرب ایران است ، کوکوی خالدار در غرب ایران تا فارس تولید مثل می کند و کوکوی تاجدار در جنوب شرقی ایران زاداوری می نماید .

کوکو

انگلیسی : Cuckoo

فرانسوی : Coucou gris

لاتین : Cuculus Canorus

مشخصات :

32 سانتیمتر . دم دراز و بالهای نسبتا نوک تیز دارد ، در پرواز گاهی با قرقی ( که بالهای پهن و گرد دارد ) اشتباه می شود . صدای خیلی مشخصی دارد ، سطح پشتی و گلویش خاکستری مایل به آبی ست و سطح شکمی آن راهراه عرضی خاکستری پررنگ دارد . دمش دراز ، خاکستری رنگ و در انتها گرد است . روی دم خالهای سفید دارد و حاشیه انتهایی آن نیز سفید است . پاهایش زردرنگ می باشد . پرنده نابالغ دارای پر و بالی متغیر است ، سطح پشتی آن یا قهوه ای مایل به قرمز با راهراه عرضی فراوان ( تا حدی شبیه دلیجه ماده ) ، یا قهوه ای خاکستری با راهراه عرضی کمرنگ . هر دو شکل مزبور سطح شکمی سفید نخودی راهراه و در پس گردن یک لکه سفید دارند . بعضی از کوکوهای ماده گاهی خرمایی رنگ بوده ، به نابالغ های قهوه ای مایل به قرمز شباهت دارند . پرواز این پرنده مستقیم است و قبل از فرود آمدن بالبازروی می کند . این پرنده در خارج از فصل زاد و ولد تک زی ست .!

زیستگاه :

در حاشیه جنگل ها ، بوته زارهای غیر محصور و همچنین مناطق بی درخت و گاهی در زمینهای باز مرتفع دیده می شود . معمولا چند نر با یک ماده جفت گیری می کنند . در لانه پرندگان دیگر تخمگذاری می کند و غالبا هر پرنده فقط انگل یک گونه می شود و در هر لانه تنها یک تخم می گذارد .

پراکندگی :

كوكو پرنده‌اي است كه تابستانها براي زادوولد فراوان است و به صورت مهاجر عبوری نیز دیده می شود .!

کوکوی خالدار

انگلیسی : Great Spotted Cucoo

فرانسوی : Coucou-geai

لاتین : Clamator glandarius

مشخصات :

39 سانتی متر . نشانه های تشخیص آن عبارتند از کاکل مشخص ، دم دراز با کناره های سفید که شاهپرهای آن از وسط به کنار به تدریج کوتاهتر می شود و سطح پشتی قهوه ای پر از لکه های سفید . سطح شکمی و طرفین سر آن سفید کرمی و گلویش زرد رنگ است . حلقه چشمی آن به رنگ نارنجی روشن است ، پرنده نابالغ سر تقریبا سیاه و بدون کاکل دارد و شاهپرهای نخستین آن بلوطی پررنگ است ، این پرنده در فصل زادآوری خیلی پر سر و صدا و خودنماست و اغلب روی پرچین ها می نشیند ، از لحاظ رفتار گاهی شبیه " زاغی " ست . پروازش نسبتا پر توان و مستقیم است . همچون کوکی تاجدار پرنده ای ست اجتماعی .!

زیستگاه :

در حاشیه یا فضاهای باز وسط جنگل ، باغات زیتون و دشته های پر بوته و کم درخت دیده می شود

از نظر لانه سازی ، انگل پرندگان دیگر بوده ، معمولا در آشیانه پرندگان خانواده کلاغ ( به خصوص زاغی ) تخم گذاری می کند و غالبا در یک آشیانه چند تخم می گذارد .

پراکندگی :

کوکوی خالدار پرنده‌اي است كه تابستانها به تعداد کمی دیده می شود و از جمله پرندگان كمياب ايران محسوب مي شود .!

کوکوی تاجدار

انگلیسی : Pied Crested Coukoo

فرانسوی : Coucou Jacobin

لاتین :  Clamator jacobinus

مشخصات :

32 سانتی‌متر ؛ سطح پشتی ، تارک و کاکل افشان سیاه رنگ با جلای سبز دارد و سطح شکمی آن سفید است ، دمش خیلی دراز ، پهن و در انتها گرد می باشد و شاهپرهای آن نوک سفید مشخصی دارند .

بالهایش قهوه ای مایل به سیاه است با نوار پهن سفید که در پرواز به خوبی نمایان می شود . به صورت دسته های کوچک و پر سر و صدا از درختی به درخت دیگر می روند ولی اغلب برای تغذیه روی زمین می نشینند !

زیستگاه :

جنگل های تنک ، مناطق باز یا شیبدار ، دشتهایی که در آنها آکاسیا یا بوته های خاردار می روید .

در آشیانه گونه های مختلفی از پرندگان تخم می گذارد به خصوص در آشیانه لیکو .!

پراکندگی :

بنا به گزارش Zarudny  تابستانها به تعداد کم در جنوب شرقی بلوچستان زادوولد می کرده است ولی اخیرا گزارشی در این مورد در دست نیست و آمار و اطلاع درست و دقیقی از وضعیت كوكوي تاجدار در ایران موجود نیست !